Vifaa vya bomba na plumbing: aina, vipimo na matumizi

Vifaa vya bomba ni nini

Mfumo wa maji wa nyumba hujengwa kwa makundi manne ya vifaa vya bomba: mabomba yanayobeba maji, viungio (fittings) vinavyounganisha na kugeuza mabomba, valvu za kufunga maji, na koki ambapo maji huchotwa. Maji ya nyumba yanaweza kutoka kwenye bomba kuu la mtaa au kwenye tanki la maji. Pamoja navyo kuna vifaa vidogo vya kuziba viungo, kama tepu ya PTFE na gundi ya PVC.

Wengi hutafuta vifaa vya plumbing kama orodha moja, lakini kila kundi lina vipimo na viwango vyake. Mtengenezaji wa PPR IFAN anaonya kwamba kuchanganya vifaa visivyolingana ni chanzo cha viungo vinavyovuja. Ukurasa huu hauna bei.

Mabomba: PVC, PPR au PE

Kuna aina tatu kuu za mabomba ya plastiki ya maji, na kila moja ina kiwango chake kinachoeleza inabeba nini na kwa joto gani:

Mabomba: PVC, PPR au PE

Aina	Kiwango	Matumizi kwa mujibu wa kiwango	Joto
PVC-U (uPVC)	ISO 1452	maji chini ya shinikizo; maji taka chini ya shinikizo	maji baridi hadi 25°C; hadi 45°C kwa shinikizo pungufu
PPR	ISO 15874	maji moto na baridi ndani ya majengo	kwa daraja la matumizi
PE	ISO 4427	njia kuu na mabomba ya kuingiza maji, ardhini au juu ya ardhi	kipimo cha msingi ni 20°C

Takwimu za PVC-U zinatoka kwenye muhtasari wa BSI wa BS EN ISO 1452-1:2009, za PPR kwenye muhtasari wa AFNOR wa ISO 15874-1:2013, na za PE kwenye nakala ya awali ya ISO 4427-1:2019.

Mabomba ya PVC hupimwa kwa kipenyo cha nje kwa milimita. Kampuni ya Falcon Plastics ya Tanzania inaorodhesha mm 40 kama inchi 1¼, mm 50 kama inchi 1½, mm 63 kama inchi 2, mm 90 kama inchi 3, mm 110 kama inchi 4 na mm 160 kama inchi 6, kwa urefu wa m 5.8. Plasco, kiwanda cha Dar es Salaam, hutengeneza mabomba ya maji ya PVC-U kwa ISO 1452-2 katika madaraja ya bar 6 hadi 20.

Bomba la mm 110 ndilo ambalo Flat Roof Drain with Dome Strainer for 110 mm Pipe, inayopatikana Zanzibar, imetengenezwa kwa ajili yake. Maelezo zaidi yapo kwa Kiingereza: PVC pipes and fittings (English).

Viungio (fittings)

Viungio vya kawaida ni vichache, na majina yake ya Kiingereza ndiyo yanayotumika madukani. IFAN inavieleza hivi kwenye mwongozo wake:

• Socket (coupling): huunganisha mabomba mawili ya kipimo kimoja.
• Elbow: hugeuza mwelekeo wa bomba.
• Tee: hugawa njia moja kuwa mbili; reducing tee hupeleka tawi dogo kutoka bomba kubwa.
• Reducer: hubadilisha kipimo, kwa mfano kutoka mm 25 hadi mm 20. IFAN inasisitiza kwamba mm 20 na mm 25 haviungani moja kwa moja bila kiungo hiki.
• Union: kiungo cha nyuzi kinachoweza kufunguliwa bila kukata bomba.
• End cap: hufunga mwisho wa bomba.
• Adapta za nyuzi: zenye kipande cha shaba kilichobanwa ndani ya plastiki, pale bomba linapokutana na koki, mita au pampu. IFAN inashauri kipande hicho kiwe na michirizi au pembe sita kwa nje, ili kisizunguke koki inapokazwa.

Viungio vya PPR huunganishwa kwa joto, si kwa gundi: bomba na kiungo hupashwa kwa chombo maalumu kisha husukumwa pamoja. Jedwali la kampuni ya aquatherm, linalofuata mwongozo wa Kijerumani DVS 2207-11, linataja kwa bomba la mm 20 kina cha mm 14.5, kupasha sekunde 5 na kupoa dakika 2; kwa mm 32 ni mm 18, sekunde 8 na dakika 4. Kwa vifaa vya bomba plumbing vya PPR kwa undani, ona PPR pipes and fittings (English).

Valvu na koki

Valvu hufunga maji kwenye njia. Gate valve hufunguliwa na kufungwa kwa gurudumu, na Crane, mtengenezaji wa Uingereza, anasema inafaa kukaa wazi kabisa au imefungwa kabisa, si katikati; gate valve yake ya shaba D156 imeandikwa PN16, yaani bar 16 kwa joto la −10°C hadi 100°C. Ball valve hufungwa kwa kugeuza mpini nyuzi 90 tu.

Koki ni mwisho wa njia. Data ya GROHE kwa mixer yake ya sinki ya matundu matatu inataja shinikizo la chini la bar 0.5, linalopendekezwa bar 1 hadi 5, na la juu kabisa bar 10, pamoja na maji moto hadi 80°C. Kwa mujibu wa makala ya Wikipedia kuhusu koki, mikia ya koki kwa kawaida ni inchi ½ (mm 12) kwa sinki na inchi ¾ (mm 19) kwa bafu. Aina za koki zimeelezwa kwenye ukurasa wa koki za maji.

Vifaa vya kuziba viungo

Viungo vya nyuzi za chuma huzibwa kwa tepu ya PTFE. Karatasi ya kiufundi ya Unipak inaonyesha kwamba tepu za kawaida zina unene wa mm 0.075 na upana wa mm 12, na kwamba msongamano wake ni kati ya g/cm³ 0.20 na 1.30; ni zile zenye msongamano mkubwa tu zilizoidhinishwa kwa gesi.

Mabomba ya PVC huunganishwa kwa gundi ya PVC (solvent cement). Henkel inaeleza kwamba gundi yake ya Tangit inatoa dakika 4 za kuunganisha kwa 20°C lakini dakika 2 tu kwa 30°C, na kwamba bomba lisubiri saa 24 kabla ya kujazwa maji au kupimwa kwa shinikizo. Koki za sinki zinaweza kuunganishwa kwa flexi (hose fupi yenye waya wa chuma cha pua); Hydraflex inaipa bar 15 kwa 70°C ikiwa na viungo vya shaba.

Orodha ya kukagua kabla ya kununua vifaa vya plumbing

• Maji baridi au moto: PVC kwa maji baridi, PPR kwa maji moto.
• Kipimo: kipenyo cha nje kwa mm, na inchi kinacholingana nacho.
• Shinikizo: daraja la PN au bar lililoandikwa kwenye bomba na kwenye viungio.
• Aina moja: viungio vya kipimo na malighafi sawa na bomba.
• Valvu na koki: shinikizo la chini la koki na la juu la valvu.
• Vifaa vya kuziba: tepu ya PTFE kwa nyuzi, gundi ya PVC kwa PVC, chombo cha kupasha kwa PPR.